Short History 13/08/2022
Origin and Antiquity of
Pragjyotisha or Kamrup Society
There is a need for in-depth research and study of ancient Assam, that is
before the Ahom period. Geographically, Assam is a very sensitive region. A
frequent natural disaster had already destroyed its ancient resources.
Therefore, not a single ancient houses, temples, or other building styles found
intact. All that has been found is a pile of ruins. The collapse of the
buildings led to the disappearance of its possible wall-inscriptions. Periodic
earthquakes have changed the its surface of various places, preventing the
discovery of any copperplate and stone inscriptions buried underground in many
cases. Floods also often destroy ancient scriptures and manuscripts. In
addition, the lack and incompleteness of excavations in Assam has made it
difficult to study or research of ancient Assam.
Assam has been closely associated
with Indian culture since ancient times. The main evidence of this is the
mention of Assam in ancient Indian literature and epics. In ancient times,
Assam was known as Pragjyotishpur and later as Kamarup. Therefore, in the
literature of India of that time, Assam is referred to as Pragjyotishpur or
Kamrup. This first historical kingdom of Assam Pragjyotishpur or Kamrup lasted
for about 800 years from 350 A.D. to 1140 A.D. According to historian Edward
Gate, the word 'Prag' means 'ancient' or 'oriental' and 'Jyotish' means 'star
or light', astrology, shining.
According to some researchers on
the name Pragjyotishpur- not only the
state was called Pragjyotishpur, but its
capital was also called Pragjyotishpur.
According to some of them, in ancient times a tribe of the Chao-Thias of
China migrated to India and occupied three main lands - Assam in the east,
present-day Berili district in the middle and Afghanistan in the northwest. In
India, these people were known as 'Jyothis' (Zuthis). They were named
Pragajyothisha , Madhyajyothisha and Uttara Jyothisha according to their place
of residence. However, many historians argue that this formula is not
acceptable due to lack of resources.
Kamrup is an ancient part of
India. The Vishnu Purana mentions the kingdom of Kamarupa. When it describes
India, it says that the kingdom of Kamarupa is situated in the east. Its
inhabitants are also referred to as the Kamrup Nibasin: ( Kamrup inhabitants ). This is important because the author of the
Puranas does not leave it out merely as a kingdom or place , but mentions the
inhabitants of this kingdom as inhabitants of Kamarupa, identifying them as a
separate entity.
The kingdom of Pragajyotishpur is
mentioned in both the Ramayana and Mahabharata. In other words, Pragajyotispur
or Kamarupa was a notable kingdom in the days of the Ramayana and Mahabharata.
According to the Ramayana, the kingdom of Pragajyotishpur was founded by
Amortaraja, son of Kusha, the grandfather of Vishvamitra. During the
Mahabharata, the borders of Assam were fluctuated and the events became part of
the Mahabharata.
Assam is called Pragajyotish in
the Mahabharata and Kamarupa in the Puranas and Tantras. According to the Kalika Purana, Lord Vishnu
entered the Ganges, took the Dharitri (earth) and Naraka and instantly reached
Pragajyotishpur in the middle of Kamarupa, where the great goddess Kamakhya
resides as a goddess. It is believes
that in this country that the Creator Brahma first created the stars, hence the
name of this country, Pragajyotishpur. The kingdom of Pragajyotishpur is said
to have been the equivalent of the kingdom of Indra. The mention of Kamarup and
Pragajyotish in Kalidasa's famous poem Raghuvamsa gives Kamarupa a dignified
place in the all-India position. Kalidasa uses both the terms
Pragajyotisheshwar and Kamarupeshwar in the context of Kamarupa. After the
birth of Raghu, the son of Dilip, king of the Surya dynasty, he began his
conquest journey. First he conquered all the kingdoms of the eastern country,
Subrahmadesh between Bengal and Kalinga, Utkal, Bengal, etc., south, west and
then north respectively. They conquered Kamboja and other places and came to
the Himalayas. Kailash in the Himalayas was previously attacked and shaken by
Ravana. Raghu crossed the Lohitya River (the Brahmaputra) and defeated the king
of Pragajyotish. The description of the battle says that although the king of
Kamarup was able to defeat Indra , Kamarupeshwara accepted defeat by handing
over the elephants to Raghu who could easily defeat other kings. In the fourth
verse of the Raghuvansha, four verses mention Pragajyotish and Kamarup. If the
time of Kali Das is assumed to be 1st Century B.C, Pragajyotish and Kamarup can
be said to have existed even earlier. However, there are different theories
about the date of Kalidasa's creation. Historians of Sanskrit literature such
as Dr. A. McDonald and Dr. Keith date the appearance of Kalidasa to the early
fifth century AD, including the reign of Chandragupta II ( within from 375
A.D.- 414 A.D. ). According to Dr. Kath,
Kalidasa cannot be separated from the Gupta period.
The Markandeya Purana mentions
both Pragajyotish and Lohitya and describes Pragajyotish as an oriental kingdom
(Janapada). The Allahabad inscription of the fourth century, Gupta king
Samudragupta clearly mentions: In other words, these kingdoms were under the
empire of Samudragupta. In the Harshacharita of Banabhatt, Kumara Bhaskarvarma
is mentioned several times as Pragajyotisheshwara and once as the lord of
Kamarup.
Chinese traveler Huyen Tsang visited the kingdom Kamrupa
during the reign of Bhaskarvarma in the 7th century. Like the inscriptions of
Kamrup, many valuable information can be obtained from various inscriptions
found in Assam and Bangladesh during the reign of the kings of Kamrup,
especially during the reign of Bhaskarvarma. The kingdom of Kamrup is also
mentioned in the accounts of the Chinese traveler Huyen Tsang, who visited
India in the seventh century. The accounts of Huyen Tsang tell us about the
language , religion and social system and discipline of Kamrup at that time.
The folk –society was used the Kamarupi Prakrit-language. He says that the
language of Kamrup is different from the languages of other states of India. At
that time, Indian Aryan religion was influential in Kamrup. The copperplates
reflect the orderly and well-organized revenue administration in Kamrup.
Revenue officers , administrative officers were divided and hierarchical.
Many historians believe that the
capital of the kingdom of Kamrup was Pragjyotishpur, while others say that
Pragjyotishpur was one of the most prominent cities of the kingdom of Kamrup.
Therefore, it can be seen that although the name of the entire kingdom of Assam
was referred to as Kamarup until the early Middle Ages, the kingdom was also
referred to as Pragajyotish. Researchers believe that the word Kamrup is a
dialect of the Austrian language Kamrut or Kamru. According to Pandit Bani
Kanta Kakati, the word Kamrup is a symbolic word of a new section of religion.
He adds that, the word Kamakhya also comes from the Austrian tribal
language; for example, in the Old Khmer
language Kamoi (demon), Kamoit (devil) in the Cham language, Kamet (dead
country) in the Khasi language and Kamoi (grave) in the Chaotali language. And
from these words the word Kamakhya is derived. The name Kamrup is not found in
local sources. Locally it was called Pragajyotish. There is no mention of
Kamarup or Pragajyotispur in the documents of the time of Ashoka.
প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ বা কামৰূপৰ উৎপত্তি আৰু প্ৰাচীনত্ব :
আহোম শাসনৰ আগৰ আৰ্থাৎ আৰু প্ৰাচীন অসমৰ বিষয়ে সুগভীৰ গৱেষণা আৰু অধ্যয়ণৰ আৱশ্যকতা আছে। অসম ভৌগলিকভাৱে অত্যন্ত স্পৰ্শকাতৰ অঞ্চল। প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ সঘন আক্ৰমণে ইয়াৰ প্ৰাচীন সম্পদবোৰ পূৰ্বৰে পৰাই নিশ্চিহ্ন কৰি দিছে। প্ৰাচীন কালৰ গৃহ, মন্দিৰ বা অন্যান্য নিৰ্মাণ শৈলীৰ এটা নিদৰ্শনো থিয় হৈ থকা নাই। সকলো মাথোন ধ্বংসাৱশেষৰ স্তূপ । নিৰ্মিত দালানবোৰ ভাঙি পৰাৰ ফলত তাৰ সম্ভাব্য গাত্ৰ-লিপিবোৰৰে সন্ধান নাইকিয়া হ’ল। সময়ে সময়ে ঘটি থকা ভূমিকম্পই বিভিন্ন স্থানৰ ওপৰিভাগ পৰিবৰ্তন কৰি দিয়াৰ ফলত বহু ক্ষেত্ৰত মাটিৰ তলত পোত খাই থকা কোনো তাম্ৰ শাসন, প্ৰস্তৰ লিপিও আবিস্কাৰ হোৱাৰ পথ ৰুদ্ধ হৈছে। বানপানীয়ে প্ৰাচীন শাস্ত্ৰ আৰু সাঁচিপতীয়া পুথিবোৰো প্ৰায়েই বিনাশ কৰে। তদুপৰি অসমত খনন কাৰ্য্যৰ অভাৱ আৰু অসম্পূৰ্ণতাই প্ৰচীন অসমৰ পাঠ উদ্ধাৰ কৰাত অসুবিধাৰ সৃষ্টি কৰিছে।
অসম প্ৰাচীন কালৰে পৰা যে
ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ সৈতে ওতপ্ৰোত সম্বন্ধ আছিল সেই কথা প্ৰচীন ভাৰতীয় সাহিত্য আৰু
মহাকাব্যত অসমৰ কথা উল্লেখ থকাটোৱেই প্ৰধান সাক্ষ্য বুলি কব পাৰি। অৱশ্যে সেই সময়ত
অসম দেশক প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ বা কামৰূপ নামেৰেহে উল্লেখ পোৱা যায়। অসমৰ এই প্ৰথম
ঐতিহাসিক ৰাজ্যখন ৩৫০ চনৰ পৰা ১১৪০ চনলৈ প্ৰায় ৮০০ বছৰ বৰ্তি আছিল।
প্ৰাচীন কালত অসম দেশক
প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ আৰু ইয়াৰ পিছৰ কালত কামৰূপ নামেৰে জানিছিল। ‘প্ৰাগজ্যোতিষ’ বা ‘প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ’ এই নাম সন্দৰ্ভত ইতিহাস গৱেষক এডুৱাৰ্ড গেইটৰ মতে ‘প্ৰাগ’ শব্দৰ অৰ্থ ‘প্ৰাচীন’ বা ‘প্ৰাচ্য’ আৰু জ্যোতিষ মানে হৈছে ‘নক্ষত্ৰ বা জ্যোতি’, জ্যোতিশ বিদ্যা, জিলিকি থকা। প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ
নামক লৈ কৰা কিছুমান গৱেষকৰ মতে -
প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ নামেৰে অকল ৰাজ্যখনকে কোৱা হোৱা নাছিল, ইয়াৰ ৰাজধানীখনো
প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ বোলা হৈছিল। তেওঁলোকৰ কিছুমানৰ
মতে, অতি প্ৰাচীন কালত চীন
দেশৰ চাও-থিয়াচ সকলৰ এটা ঠাল ভাৰতলৈ প্ৰবজন কৰি আহি তিনিটা প্ৰধান ভূমিখণ়্ অধিকাৰ
কৰিছিল,- পূব ফালে অসমত, মধ্যভাগত বৰ্তমানৰ বেৰিলী
জিলাত আৰু উত্তৰ পশ্চিম দিশত আফগানিস্থানত। ভাৰতত এই লোকসকলক ‘জ্যোথিষ’
(Zuthis) বুলি জনা গৈছিল। তেওঁলোকক বাসস্থান অনুযায়ী প্ৰাগজ্যোথিষ , মধ্যজ্যোথিষ আৰু উত্তৰ
জ্যোথিষ নামেৰে নামাকৰণ কৰা হৈছিল। কিন্তু এই সূত্ৰটোৰ যথেষ্ঠ সমল নথকা বাবে
গ্ৰহণযোগ্য নহয় বুলি বহুতো ইতিহাসবিদে কব খোজে।
ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাচীন অংগ
কামৰূপ। বিষ্ণুপুৰাণত ভাৰতবৰ্ষৰ
বৰ্ণনাত কামূৰপৰ উল্লেখ কৰি পূৰ্ব দিশত কামৰূপ
বুলি কৈ ইয়াৰ অধিবাসী সকলক কামৰূপ নিবাসিনঃ (কামৰূপ নিবাসী)
বুলি কৈছে। এই কথাটো গুত্বপূৰ্ণ এই কাৰণেই যে কেৱল ৰাজ্য বা স্থান বুলি কৈয়েই
পুৰাণ লেখকে এৰি দিয়া নাই , কামৰূপ ৰাজ্যৰ
অধিবাসী সকলৰ সুকীয়া অস্তিত্বৰ চিনাকী দি কামৰূপ নিবাসী বুলি উল্লেখ কৰিছে।
প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ ৰাজ্যৰ
বিষয়ে ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰত এই দুয়োখন মহাকাব্যতে উল্লেখ পোৱা যায়। অৰ্থাৎ ৰামায়ণ
মহাভাৰতৰ দিনতে প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ বা কামৰূপ
এখন উল্লেখযোগ্য ৰাজ্য আছিল। ৰামায়ণত উল্লেখ কৰা মতে, প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ ৰাজ্যখন
বিশ্বামিত্ৰ মুণিৰ ককাদেউতাক কুশৰ পুত্ৰ আমোৰ্তৰাজে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। মহাভাৰতৰ
সময়ত অসমৰ সীমাৰ বঢ়া টুটা হৈছিল আৰু ঘটনা সমূহে মহাভাৰতত ঠাই পাইঠিল। মহাভাৰতত
অসমৰ নাম প্ৰাগজ্যোতিষ আৰু পুৰাণ আৰু
তন্ত্ৰসমূহত কামৰূপ বুলি লিখা আছে। কালিকা পুৰাণৰ মতে- গঙ্গাত প্ৰবেশ কৰি ভগৱান বিষ্ণুৱে
পৃথিবা আৰু নৰকক লৈ ক্ষণিকতে মহাদেৱী কামাখ্যা য’ত দেৱী ৰূপে স্থিত হৈ আছে , সেই কামৰূপৰ মাজত অৱস্থিত প্ৰাগজ্যোতিষপুৰত উপস্থিত হয়। এই
দেশতেই সৃষ্টিকৰ্তা ব্ৰহ্মাই প্ৰথমে তৰা সৃষ্টি কৰিছিল, সেয়েহে, এই দেশৰ নাম
প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ হ’ল।
প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ ৰাজ্যক দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ ৰাজ্যৰ সমকক্ষ আছিল বুলি কোৱা হৈছে।
কালিদাসৰ বিখ্যাত কাব্য ৰঘুবংশত কামৰূপ
আৰু প্ৰাগজ্যোতিষৰ উল্লেখে কামৰূপৰ সৰ্বভাৰতীয় স্থিতিত এক মৰ্যদাপূৰ্ণ আসন
প্ৰদান কৰিছে। কালিদাসে কামৰূপ প্ৰসঙ্গত প্ৰাগজ্যোতিষেশ্বৰ আৰু কামৰূপেশ্বৰ এই
দুয়োটা শব্দই ব্যৱহাৰ কৰা দেখা যায়। ৰঘুবংশত সূৰ্য্যবংশীয় ৰজা দিলীপৰ পুত্ৰ ৰঘুৰ
হোৱাৰ পাছতে দিগ্বিজয় যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে। প্ৰথমে পূৰ্ব দেশৰ সকলো ৰাজ্য, বংগ আৰু কলিংগৰ মধ্যবৰ্তী
সুব্ৰহ্মদেশ, উৎকল, বংগ প্ৰভৃতি , ক্ৰমে দক্ষিণ, পশ্চিম আৰু পাছত উত্তৰলৈ
ৰাজ্য জয় কৰি আগবাঢ়ে। কম্বোজদেশ প্ৰভৃতি জয় কৰি হিমালয় অঞ্চললৈ আহে। হিমালয়ৰ
কৈলাশক পূৰ্বতে ৰাৱণে আক্ৰমণ কৰি কম্পমাণ কৰি ৰাখিছিল। সেই ৰাজ্য অনায়াসে পৰাজিত
কৰি ৰঘুৱে লৌহিত্য নদী পাৰ হৈ প্ৰাগজ্যোতিষৰ ৰজাক পৰাস্ত কৰিছিল। যুদ্ধৰ
বৰ্ণনাত কৈছে, কামৰূপৰ ৰজাই ইন্দ্ৰক
পৰাভুত কৰিব পাৰিলেও , আন ৰজাক সহজে
পৰাজিত কৰিব পৰা হাতীসমূহ ৰঘুৰ ওচৰত অৰ্পণ কৰি কামৰূপেশ্বৰে পৰাজয় স্বীকাৰ কৰিলে।
ৰঘুবংশৰ চতুৰ্থ সৰ্গত চাৰিটা শ্লোকত প্ৰাগজ্যোতিষ আৰু কামৰূপৰ উল্লেখ কৰিছে। যদি
কালি দাসৰ সময় খ্ৰী. পূ. প্ৰথম শতিকা বুলি ধৰা হয়, প্ৰাগজ্যোতিষ আৰু কামৰূপ তাৰো আগৰে পৰা বিদ্যমান বুলি কব
পাৰি। অৱশ্যে, কালিদাসৰ সৃষ্টি কালৰ
বিষয়ে বিভিন্ন জনে বিভিন্ন তত্ব ডাঙি ধৰিছে। ড০ এ মেকডনাল্ড, ড০ কেথ প্ৰভৃতি সংস্কৃত
সাহিত্যৰ ইতিহাস লেখক সকলে ২য় চন্দ্ৰগুপ্তৰ ৰাজত্বৰ কালকে ধৰি কালিদাসৰ আবিৰ্ভাৱ
কাল খ্ৰীষ্টীয়, পঞ্চম শতাব্দীৰ আদি ভাগ
বুলি কব খোজে। অৰ্থাত্ খ্ৰী. ৩৭৫ৰ পৰা খ্ৰী. ৪১৪ৰ ভিতৰত) । ড০ কাথৰ মতে কালিদাসক
কোনো পধ্যেই গুপ্তযুগৰ পৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰি।
মাৰ্কেণ্ডেয় পুৰাণত
প্ৰাগজ্যোতিষ আৰু লৌহিত্য দুয়োটা শব্দই উল্লেখ কৰিছে আৰু প্ৰাগজ্যোতিষক
প্ৰাচ্য-জনপদ ৰূপে অভিহিত কৰিছে। চতুৰ্থ শতাব্দীৰ গুপ্তৰাজ সমূদ্ৰগুপ্তৰ এলাহবাদৰ
শিলালিপিত স্পষ্টভাৱে উল্লেখ আছে যে – সমতট-ডবাক-কামৰূপ-নেপাল-কৰ্ত্তৃপুৰাদি-প্ৰত্যন্ত
নৃপতিভিঃ। অৰ্থাত এই ৰাজ্যসমূহ সমূদ্ৰগুপ্তৰ সাম্ৰজ্যৰ অধীনত আছিল। বাণভট্টৰ
হৰ্ষচৰিতত কুমাৰ ভাস্কৰবৰ্মাৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰি একাধিকবাৰ প্ৰাগজ্যোতিষেশ্বৰ আৰু
এবাৰ কামৰূপাধিপতি বুলি উল্লেখ কৰিছে।
পৰ্যটক হিউয়েনচাং ৭ম
শতাব্দীৰ সময়ত ভাস্কৰবৰ্মনৰ শাসনকালত এই ৰাজ্য ভ্ৰমণ কৰে। কামৰূপৰ শিলালিপিৰ দৰে
কামৰূপৰ ৰজাসকলৰ সময়ৰ বিশেষকৈ ভাস্কৰবৰ্মণৰ সময়ৰ অসম আৰু বাংলাদেশত পোৱা বিভিন্ন
শিলালিপিৰ পৰা অনেক মূল্যবান তথ্য পোৱা সম্ভৱ হৈছে। সপ্তম শতাব্দীত ভাৰত ভ্ৰমণৰ
বাবে অহা চীনা পৰ্যটক হিউৱেন চাঙৰ বিৱৰণতো কামৰূপ ৰাজ্যৰ বিৱৰণি পোৱা যায়। হিউৱেন চাঙৰ বিৱৰণৰ পৰা সেই কালৰ কামৰূপৰ ভাষা , ধৰ্ম আৰু সমাজ ব্যৱস্থা
আৰু শৃঙ্খলাৰ বিষয়ে জানিব পাৰি। লোক -সমাজত কামৰূপী প্ৰাকৃত-ভাষাৰ ব্যৱহাৰ আছিল ।
তেওঁ কামৰূপৰ ভাষাক ভাৰতৰ অন্য ৰাজ্যৰ ভাষাৰ পৰা পৃথক বুলি কৈছে। সেই সময়ত
কামৰূপত ভাৰতীয় আৰ্য্য ধৰ্মই প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল। তাম্ৰলেখা সমূহৰ পৰা কামৰূপত শৃংখলিত আৰু সু-সংগঠিত ৰাজহ প্ৰশাসনৰ
বিষয়ে প্ৰতিফলিত কৰে। ৰাজহ বিষয়া , প্ৰশাসনীয় বিষয়া
ভাগে ভাগে আৰু স্তৰে স্তৰে আছিল।
ইতিহাসবিদ সকলৰ বহুতে
কামৰুপ ৰাজ্যৰ ৰাজধানী প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ আছিল বুলি মত পোষণ কৰাৰ বিপৰীতে বহুতে আকৌ
প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ কামৰূপ ৰাজ্যৰ বহুবোৰ পুৰৰ মাজৰ এটা উল্লেখযোগ্য পুৰ বা নগৰ আছিল
বুলি কয়। গতিকে দেখা যায় যে, আদি মধ্যযুগলৈ
অসমৰ সম্পূৰ্ণ ৰাজ্যৰ নাম কামৰূপ নামেৰে সূচিত হলেও প্ৰাগজ্যোতিষ নামেৰেও ৰাজ্যখন
বুজোৱা হৈছিল। গবেশক সকলে কামৰূপ শব্দটি অষ্ট্ৰিক ভাষা কামৰূট বা কামৰূৰ অপভ্ৰংশ
শব্দ বুলি মত পোষণ কৰে। পণ্ডিত বাণীকান্ত কাকতিৰ মতে, কামৰূপ শব্দটি এটা নতুন
ধৰ্মীয় শাখাৰ প্ৰতীক শব্দ। তেওঁ লগতে কৈছে যে , কামাখ্যা শব্দটোও
অষ্ট্ৰিক গোষষ্ঠীয় ভাষাৰ পৰা অহা; যেনে –পুৰণি খেমাৰ ভাষাত কামোই (দানৱ) , চাম ভাষত কামইট (শয়তান), খাচী ভাষাত কামেট
(মৃতদেশ), চাওতালী ভাষাত কমোই
(কবৰ)। আৰু এই শব্দসমূহৰ পৰাই কামাখ্যা শব্দৰ উৎপত্তি হৈছে। স্থানীয় উৎসসমূহত কামৰূপ
নামটোৰ ব্যৱহাৰ দেখা নাযায়। স্থানীয়ভাৱে ইয়াক প্ৰাগজ্যোতিষ বুলিহে কোৱা হৈছিল; আৰু ইয়াৰ ৰজাক
কোৱা হৈছিল প্ৰাগজ্যোতিষাধিপতি। অশোকৰ সময়ৰ নথি-পত্ৰ সমূহতো কামৰূপ বা
প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ কোনো উল্লেখ পোৱা নাযায়।
******
No comments:
Post a Comment