Short History 14/08/2022
Borders of the State of Kamrup-Pragjyotishpur –
It is not possible to estimate the geographical
boundaries of the ancient kingdom of Pragjyotishpur or Kamrup with the boundaries
of modern Assam. In the Kiskindakanda Chapter of the Ramayana,
the kingdom of Pragajyotispur is said to be situated on the coast of the Varaha
Mountains. The Mahabharata mentions that the army of the King Bhagadatta of Pragajyotispur
consisted of the mountainous people of the north and the coastal Kirats of the
south. This means that the kingdom of Pragjyotishpur extended from Bhutan in
the north to the sea. Sometimes a strong king of
Pragjyotishpur extended his kingdom to the sea shore, on
the other hand, a weak king accepted the
contraction of his kingdom by accepting subjugation. According to the Kalika
Purana written in 10th century A.D., the temple of Goddess Kamakhya was located
in the middle of the kingdom of Kamarup.
Similarly, the Vishnu Purana also mentions that the kingdom of Kamarup extended
for one hundred yojanas around the Kamakhya Temple.
Based on the Yoginitantra, the Brahmaputra Valley, Bhutan,
Rangpur district, Koch-Bihar, the northeastern part of Maimansingh district
and the Garo Hills were also part of the old kingdom of Kamrup. It is accepted
that the Karatwa River was bordered the kingdom on the west and the
Dikkarbasini of Shadia on the east. The southern border was the area between Dacca
and Maimansingh districts of present-day of Bangladesh. The Yoginitantra divides
the old kingdom of Kamarup into four parts: Ratnapitha, Bhadrapitha, Soumarapitha
and Kampitha. The 'Har Gauri Sambad' divides the kingdom of Kamrup into four
pithas based on river boundaries, namely Ratnapitha between Karatwa and
Sonkosh, Kampitha between Swarnakosh and Kapila, Swarnapitha between Pushpika
and Bhairavi rivers and Soumarapitha between Bairavi and Dikrang rivers. After
examining all these, researchers have identified the boundaries of the old
kingdom of Kamrup as including the present Brahmaputra Valley , Bhutan, Rangpur
, Koch-Bihar and the places connected with these places.
According to the Chinese traveler Hiuen Tsang, who visited the court of King Bhaskar
Burma of Kamrup in 1643, the kingdom of Bhaskar Burma was within a radius of
1,667 miles. He came 900 li or 150 miles east from Pun-na-fa-ta-na (Poon-dra-var-dha-na)
and crossed a river into Kia-n-liu-pu (Ka-ma-rup). He mentions that the kingdom
of Kamarupa is situated 1600 li west of southern Burma across the Krishna
Mountains. He also mentions that India is 600 li southeast of Pundravardhana
and the river 'Kaloto' (Karatwa) lies between these two kingdoms. In other
words, the border of the kingdom of Kamrup-Pragjyotishpur once covered the
major share of eastern India. They were defeated in the wars with the kingdoms
in the western region of Kamrup and sometimes narrowed their borders to the
other side of the Karatwa River but sometimes expanded their boundaries across
the Karatwa River. According to the Mahabharata, the kingdom of Kamarup was a
notable kingdom at that time. Similarly, it can be say that the power of the
kingdom of Kamarupa-Pragajyotishpur was intact in the days of Gautama Buddha,
based on it was outside the sixteen
Janapadas.
The Burman, Mlesh and Pala dynasties ruled
Kamrup-Pragjyotishpur till the twelfth century A.D. The
existence of the kingdom of Kamarupa gradually disappeared after the fall of
the Pala kings. The kingdom was divided into small kingdoms after the twelfth
century A.D., but historians still referred to the entire territory as Kamarup.
On the coins of Allauddin Hussain Shah, the Muslim ruler who invaded the Komata
kingdom in the late fifteenth century, referred the region as Kamru or Kamrud.
The name of the Kamrup state survives in the present-day as Kamrup district of Assam, but the name
Pragjyotishpur disappears. While various sources prove
that the names of Assam were Kamrup and Pragajyotish, some historians also
mention that Assam was once called 'Porakaura' or 'Porakaur' or 'Porakar' based on the "Tirtha Kaumudi"
written by Dr. Pitambar Siddhantabagish. Dr. Mukunda Madhava Sharma writes in his
Inscription of Ancient Assam – Pitambar Siddhantabagis (16th/17th century) insists in his Tirtha Kaumudi that Pragjyotishpur
was never known as Kamarupa. He identifies Pragajyotisha as Porakaur. However,
this issue has yet to be definitively defined. But it is Pragajyotisha who
undoubtedly writes about Kamarupa in the Kalika Purana –
Immersed in a moment, he went to the Pragajyotisparam /
Madhyagang Kamarupasya Kamakhya Yatra Nayika // (38.95)
That is, (Lord Vishnu entered the Ganges and took the Dharitri and Naraka) instantly arrived at Pragajyotispur in the middle of Kamarup where the great goddess Kamakhya is adorned as a goddess. Most researchers therefore do not want to accept that Pragajyotish was another name for Podakaur. According to them, the name of Porakau is not mentioned in any inscription or copperplate found so far. It is said that only in Tirtha Kaumudi the name of the Pragajyotish place was known as Porakaur in the days of the Mlechhas. It is believed that a place called Porakaur may have been the capital of the Mlechha or Muslims (according to some). This needs detailed field studies and have scope for research. ******
কামৰূপ-প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ ৰাজ্যৰ সীমা –
আধুনিক অসমৰ চাৰিসীমাৰ লগত প্ৰচীন প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ বা কামৰূপ ৰাজ্যৰ ভৌগলিক চাৰিসীমা অনুমান কৰাটো সম্ভৱ নহয়। ৰামায়ণৰ কিস্কিন্ধাকাণ্ডত প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ ৰাজ্য সাগৰৰ পাৰৰ বৰাহ পৰ্ব্বতত অৱস্থিত বুলি কোৱা হৈছে। মহাভাৰতত উল্লেখ আছে যে প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ ৰজা ভগদত্তৰ সৈন্য বাহিনীত উত্তৰৰ পাহাৰীয়া আৰু দক্ষিণৰ সাগৰৰ পাৰৰ কিৰাট সকল আছিল। অৰ্থাৎ উত্তৰে ভূটানৰ পৰা সাগৰলৈ প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ ৰাজ্য বিস্তৃত আছিল।কামৰূপ ৰাজ্যৰ ৰজাৰ বল-বিক্ৰম লগে লগে ইয়াৰ চাৰিসীমাও বঢ়া টুটা হৈছিল। কেতিয়া পৰাক্ৰমী ৰজাই সাগৰৰ তীৰলৈকে ৰাজ্য বৰ্ধন কৰাৰ বিপৰীতে দূৰৰ্ব্বল ৰজাই পৰাধীনতা স্বীকাৰ কৰি ৰাজ্যৰ সংকুচন মানি লৈছিল। দশম শতিকাৰ কালিকা পুৰাণৰ মতে কামাখ্যা দেৱীৰ মন্দিৰ কামৰূপ ৰাজ্যৰ ঠিক সোমাজত আছিল। একেদৰে, কামৰূপ ৰাজ্য কামাখ্যা মন্দিৰৰ চাৰিওফালে এশ যোজন জুৰি আছিল বুলি বিষ্ণু পুৰাণত উল্লেখ পোৱা যায়।
যোগিনীতন্ত্ৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চাবলৈ গলে ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা , ভূটান ৰংপুৰ জিলা , কোচবিহাৰ, মৈমনচিং জিলাৰ উত্তৰ পূব অংশ আৰু গাৰো পাহাৰো পুৰণি কামৰূপ ৰাজ্যৰ ভিতৰত আছিল বুলি ধাৰণা কৰিব পাৰি। গ্ৰহণ কৰা মতে, এই ৰাজ্যৰ পশ্চিম সীমান্তত কৰতোৱা নদী আৰু পূব দিশত শদিয়াৰ নিকটৱৰ্তী দিক্কাৰবাসিনী মন্দিৰ আছিল। দক্ষিণ সীমান্ত আছিল বৰ্তমান বাংলাদেশৰ ঢাকা আৰু মৈমনসিংহ জিলাৰ মধ্যবৰ্তী অঞ্চল। যোগিনীতন্ত্ৰত পুৰণি কামৰূপ ৰাজ্যক ৰত্নপীঠ, ভদ্ৰপীঠ, সৌমাৰপীঠ আৰু কামপীঠ এই চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে। ‘হৰ গৌৰী সম্বাদ’টো কামৰূপ ৰাজ্যক নদীৰ সীমাক ভিত্তি কৰি চাৰিটা পীঠত ভাগ কৰিছে, যেনে – কৰটোৱা আৰু সোণকোষৰ মাজৰ অংশক ৰত্নপীঠ , স্বৰ্ণকোষ আৰু কপিলাৰ মাজৰ অংশক কামপীঠ, পুষ্পীকা আৰু ভৈৰৱী নদীৰ অংশক স্বৰ্ণপীঠ আৰু বৈৰৱী আৰু দিক্ৰং নদীৰ মাজৰ অংশক সৌমাৰপীঠ। এই সকলোবোৰ চালি জাৰি চাই গবেশক সকলে পুৰণি কামৰূপ ৰাজ্যৰ সীমা বৰ্তমানৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাক সামৰি , ভূটান, ৰংপুৰ , কোচ-বিহাৰ আৰু এই ঠাই সমূহৰ লগত সংযুক্ত ঠাই সমূহ আছিল বুলি চিহ্নিত কৰিছে।
১৬৪৩ খ্ৰীষ্টাব্দত কামৰূপৰ ৰজা ভাস্কৰ বৰ্মাৰ ৰাজসভালৈ অহা চীনা পৰিব্ৰাৰ্জক হিৱেন চাঙৰ মতে, ভাস্কৰ বৰ্মাৰ ৰাজ্যখন ১৬৬৭ মাইল ব্যাসাৰ্ধৰ ভিতৰত আছিল। তেওঁ পুন-না-ফা-তা-না (পূন্দ্ৰবৰ্ধন)ৰ পৰা পূবলৈ ৯০০ লি বা ১৫০ মাইল আহি এখন নদী পাৰ হৈ কিয়া-ন-লিউ-পু (কামৰূপ)ত সোমাইছিল। তেওঁ কামৰূপ ৰাজ্যখন ব্ৰহ্মদেশৰ উজনিৰ পৰা ১৬০০ লি পশ্চিমে কৃষ্ণ পৰ্ব্বতৰ ইপাৰে অৱস্থিত বুলি উল্লেখ কৰি গৈছে।লগতে, ভাৰতবৰ্ষ পূন্দ্ৰবৰ্ধনৰ পৰা ৬০০ দক্ষিণ-পূব দিশত বুলি উল্লেখ কৰাৰ লগতে এই দিয়োখন ৰাজ্যৰ মাজত ‘কালোটো’ (কৰটোৱা)নদী অৱস্থিত বুলিও লিখি থৈ গৈছে। অৰ্থাৎ, এসময়ত কামৰূপ-প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ ৰাজ্যৰ সীমাই পূৰ্ব ভাৰতৰ সিংহভাগ সামৰি লৈছিল। কামৰূপৰ পশ্চিম অঞ্চলত অৱস্থিত ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে হোৱা যুদ্ধত হাৰি কেতিয়াবা কৰটোৱা নদীৰ সিপাৰলৈ ৰাজ্যৰ সীমা সংকুচিত হলেও কেতিয়াবা কৰটোৱা নদী পাৰ হৈও ৰাজ্যৰ সীমা বিস্তাৰ কৰিছিল। মহাভাৰতৰ উল্লেখলৈ চাই সেই সময়ত কামৰূপ ৰাজ্য এখন লেখত লবলগীয়া ৰাজ্য আছিল। সেইদৰে গৌতম বুদ্ধৰ দিনৰ ষোল্ল জনপদৰ বাহিৰত থকালৈ চাই সেই সময়তো কামৰূপ-প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ ৰাজ্যৰ ক্ষমতা সেই সময়তো অক্ষুন্ন আছিল।
কামৰূপ-প্ৰাগজ্যোতিষপুৰত বৰ্মন,
ম্লেছ আৰু পাল ৰাজবংশই বাৰ খ্ৰীষ্টাব্দ পৰ্য্যন্ত শাসন কৰিছিল। কামৰূপ ৰাজ্যৰ অস্তিত্ব পাল ৰজাসকলৰ পতনৰ পিছত ধীৰে ধীৰে লোপ পাবলৈ ধৰে। বাৰ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পিছত ৰাজ্যখন সৰু সৰু ৰাজনৈতিক অঞ্চলত ভাগ ভাগ হৈ পৰে যদিও তাৰ পিছতো ঐতিহাসিকবিদসকলে কামৰূপ নামেৰেই সমগ্ৰ ভূখণ্ডৰ উল্লেখ কৰিছিল। পোন্ধৰ খ্ৰীষ্টাব্দৰ শেষৰফালে কমতা ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰা মুছলিম শাসক আল্লাউদ্দিন হুছেইন শ্বাহৰ মুদ্ৰাত অঞ্চলটোক কামৰূ বা কামৰূদ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। এই ৰাজ্যৰ নামৰ অস্তিত্ব বৰ্তমান অসমৰ কামৰূপ জিলাৰ মাজতেই বৰ্তি আছে যদিও প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ নামৰ অস্তিত্ব লোপ পায়। অসমৰ নাম কামৰূপ আৰু প্ৰাগজ্যোতিষ আছিল বুলি বিভিন্ন উৎস সমূহৰ পৰা প্ৰতিপন্ন কৰাৰ সময়তে পিতাম্বৰ সিদ্ধান্তবাগিশৰ তীৰ্থ কৌমুদীৰ আধাৰত অসমক একালত পোড়াকৌৰ বা পোড়াকাউৰ বা পোড়াকাঁৰ বুলিও কোৱা হৈছিল বুলি কোইবা গৰাকীও ইতিহাসবিদে উল্লেখ কৰা পোৱা যায়। এই বিষয়ে ড০ মুকুন্দ মাধৱ শৰ্মাই তেওঁৰ সম্পাদিত Inscription of Ancient Assam গ্ৰন্থত লিখিছে – পিতাম্বৰ সিদ্ধন্তবাগিশে (১৬/১৭ শতিকা) তেওঁ তীৰ্থ কৌমুদী গ্ৰন্থত দৃঢ়ভাৱে কৈছে যে প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ অন্য নাম কেতিয়াও কামৰূপ নাছিল। তেওঁ প্ৰাগজ্যোতিষক পোড়াকৌৰ বুলিহে চিনাক্তকৰণ কৰিছে। অৱশ্যে এই বিষয়ত এতিয়াও থিৰাংকৈ চিহ্নিত কৰিবলৈ বাকী আছে। কিন্তু প্ৰাগজ্যোতিষেই যে কামৰূপ এই বিষয়ে নিঃসন্দেহে কালিকাপুৰাণত লিখিছে –
নিমজ্য ক্ষণমাত্ৰেণ প্ৰাগজ্যোতিষপৰং গতঃ /
মধ্যগং কামৰূপস্য কামাখ্যা যত্ৰ নায়িকা // (৩৮.৯৫)
অৰ্থাৎ, ( গঙ্গাত প্ৰবেশ কৰি ভগৱান বিষ্ণুৱে পৃথিৱী আৰু নৰকক লৈ )ক্ষণিকতে মহাদেৱী কামাখ্যা য’ত দেৱীৰূপে শোভিতা হৈ আছে, সেই কামৰূপৰ মাজত অৱস্থিত প্ৰাগজ্যোতিষপুৰত আহি পাইছিল। বেছিভাগ গবেষকেই সেয়েহে প্ৰাগজ্যোতিষৰ অন্য নাম পোড়াকৌৰ আছিল বুলি মানি লব নোখোজে। তেওঁলোকৰ মতে, বৰ্তমানলৈকে উদ্ধাৰ কৰা কোনো শিলালিপি বা তাম্ৰলিপিত পোড়াকৌৰ নাম উল্লেখ পোৱা নাই । কেৱল তীৰ্থ কৌমুদীতে প্ৰাগজ্যোতিষ স্থানৰ নাম ম্লেচ্ছসকলৰ দিনত পোড়াকৌৰ বুলি প্ৰসিদ্ধ হৈছে বুলি কোৱা হৈছে। আনহাতে পোড়াকৌৰ, নামৰ এখন ঠাই ম্লেচ্ছ বা মুছলমান (কোনোৰ মতে) সকলৰ ৰাজধানী হয়তু আছিল বুলি মত পোষণ কৰা দেখা যায়। এই বিষয়ে বিতং ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ প্ৰয়োজন আছে।
******
No comments:
Post a Comment